هواپیمای توپولوف 144
🚀 توپولف ۱۴۴ (Tupolev Tu-144): پیشتاز مافوق صوت اتحاد جماهیر شوروی
توپولف ۱۴۴ یک هواپیمای مسافربری مافوق صوت (Supersonic Transport – SST) و چهار موتوره بود که توسط دفتر طراحی توپولف در اتحاد جماهیر شوروی توسعه یافت. این هواپیما برای مدت کوتاهی به عنوان نماد قدرت تکنولوژیک شوروی در دوران جنگ سرد، به پرواز درآمد.
این هواپیما که در ناتو با نام Charger شناخته میشد، اولین هواپیمای تجاری مافوق صوت بود که در دسامبر ۱۹۶۸ (دو ماه زودتر از کنکورد) به پرواز درآمد و برای رسیدن به سرعتهای کروز ۲ ماخ (بیش از دو برابر سرعت صوت) طراحی شده بود.
🛠️ مشخصات فنی هواپیمای توپولف ۱۴۴ (مدل Tu-144D)
- نوع / کلاس: هواپیمای مسافربری مافوق صوت (SST) — چهار موتوره
- حداکثر سرعت: حدود ۲,۴۳۰ کیلومتر بر ساعت (۲٫۳۵ ماخ)
- سرعت کروز مافوق صوت: حدود ۲,۱۲۰ کیلومتر بر ساعت (۲ ماخ)
- برد پروازی: حدود ۵,۳۳۰ کیلومتر
- سقف پرواز: حدود ۱۶,۵۰۰ متر (۵۴,۰۰۰ پا)
- ظرفیت مسافر: معمولاً ۱۴۰ نفر
- تعداد موتور: ۴ عدد
- نوع موتور: Kolesov RD-36-51A (توربوفن، با قابلیت پسسوز در مدلهای اولیه)
- وزن خالی عملیاتی (OEW): حدود ۹۹,۲۰۰ کیلوگرم (۹۹.۲ تن)
- حداکثر وزن برخاست (MTOW): حدود ۲۰۷,۰۰۰ کیلوگرم (۲۰۷ تن)
- نخستین پرواز: ۳۱ دسامبر ۱۹۶۸
- قیمت تقریبی (تاریخی/پروژهای): *محاسبهٔ قیمت تجاری دشوار است، اما هزینهٔ توسعه و تولید هر واحد بسیار بالا و در حد صدها میلیون دلار برآورد شد.*
- کشور سازنده: اتحاد جماهیر شوروی
هواپیمای توپولوف 144
📐 ابعاد و طراحی هواپیمای توپولوف ۱۴۴
طراحی Tu-144 برای دستیابی به سرعتهای مافوق صوت نیازمند نوآوریهای رادیکالی بود:
- بال دلتا: این هواپیما دارای بالهای دلتای بزرگ (Delta Wing) بود که برای پرواز در سرعتهای بالا بهینه شده بودند.
- بالچههای کانارد (Canards): برجستهترین ویژگی Tu-144 وجود بالچههای کوچک جلویی (Canards) بود که در دماغهٔ هواپیما نصب شده بودند. این بالچهها برای بهبود عملکرد و مانورپذیری در سرعتهای پایین و هنگام فرود فعال میشدند و آن را از کنکورد متمایز میکردند.
- دماغهٔ جمع شونده (Droop Nose): درست مانند کنکورد، دماغهٔ Tu-144 در هنگام پرواز مافوق صوت به سمت بالا و در هنگام فرود (برای دید بهتر خلبان) به سمت پایین خم میشد.
- قرارگیری موتورها: موتورها به صورت خوشهای زیر بدنه و نزدیک به هم نصب شده بودند که در مدلهای اولیه مشکلات آیرودینامیکی و آکوستیکی ایجاد میکرد.
هواپیمای توپولوف 144
⏳ تاریخچه هواپیمای توپولوف ۱۴۴
پروژهٔ Tu-144 با دستور مستقیم نیکیتا خروشچف (رهبر شوروی) برای رقابت با جهان غرب در توسعهٔ هوانوردی مافوق صوت آغاز شد:
- مسابقهٔ مافوق صوت: پرواز سریعتر از کنکورد در سال ۱۹۶۸، یک پیروزی بزرگ تبلیغاتی برای شوروی بود.
- سانحه پاریس (۱۹۷۳): یک مدل Tu-144 در نمایشگاه هوایی پاریس سقوط کرد و این واقعه اعتبار و برنامهٔ تولید آن را به شدت خدشهدار کرد.
- خدمت کوتاه تجاری: Tu-144 تنها برای مدت کوتاهی بین سالهای ۱۹۷۷ تا ۱۹۷۸ برای پروازهای مسافری داخلی (مسکو به آلماتی) به کار گرفته شد. مجموعاً تنها ۵۵ پرواز مسافری انجام شد.
- بازنشستگی سریع: به دلیل مصرف سوخت بسیار بالا، صدای زیاد (Sonic Boom) و سانحهٔ دیگر، به سرعت از خدمت مسافری خارج شد و بعدها فقط برای حمل بار و تحقیقات مورد استفاده قرار گرفت.
کابین مسافر هواپیمای توپولوف 144
💥 موتور، عملکرد پروازی و تجربه مسافر
Tu-144 از نظر فنی جاهطلبانه بود، اما مشکلات عملیاتی بسیاری داشت:
- مصرف سوخت: مدلهای اولیه مجبور بودند برای حفظ سرعت ۲ ماخ، از پسسوز (Afterburner) استفاده کنند که مصرف سوخت را به شدت افزایش میداد و برد پروازی را محدود میکرد. مدلهای بعدی (Tu-144D) این مشکل را با موتورهای کارآمدتر تا حدی حل کردند.
- Sonic Boom: پرواز مافوق صوت آن صدای مهیب و شدیدی تولید میکرد که پرواز آن بر فراز مناطق مسکونی را غیرممکن میساخت.
- تجربه مسافر: کابین Tu-144 در طول پرواز مافوق صوت به شدت گرم و پرسروصدا بود؛ به طوری که مسافران برای شنیدن صحبتهای یکدیگر مجبور بودند فریاد بزنند. همچنین پنجرههای کوچک و نور کم، تجربهٔ ناخوشایندی را رقم میزد.
🇮🇷 توپولف ۱۴۴ و جایگاه آن در ایران
هواپیمای توپولف ۱۴۴ هرگز نه در ناوگان تجاری و نه در ناوگان نظامی ایران به خدمت گرفته نشد و ایران هرگز برای خرید این هواپیما اقدام نکرد.
- عدم خرید: در زمان اوج فعالیت Tu-144، ایران روابط نزدیکی با غرب داشت و علاقهای به هواپیماهای نظامی یا غیرنظامی شوروی نداشت. پس از انقلاب و در دوران تحریمها، این پروژه به دلیل بازنشستگی سریع Tu-144 دیگر مطرح نبود.
- مقایسه با کنکورد: در حالی که کنکورد به یک نماد جهانی تبدیل شد، Tu-144 به دلیل مشکلات فنی و ایمنی، بیشتر به عنوان یک پروژهٔ شکستخوردهٔ اتحاد جماهیر شوروی تلقی میشود و هیچ اثری از آن در منطقهٔ خاورمیانه وجود نداشت.
✔️ جمعبندی نهایی
توپولف Tu-144 یک گام بزرگ اما پرهزینه در مسیر هوانوردی تجاری بود. این هواپیما ثابت کرد که پرواز مافوق صوت امکانپذیر است، اما مشکلات عمیقی در زمینهٔ اقتصادی بودن، ایمنی و راحتی مسافر داشت که منجر به توقف سریع پروژه شد. Tu-144 به عنوان یکی از مهمترین و کوتاهترین پروژههای تاریخ هوانوردی شناخته میشود که با جاهطلبیهای سیاسی آغاز شد و با واقعیتهای اقتصادی به پایان رسید.
