هواپیمای مک‌دانل داگلاس DC-10

✈️ مک دانل داگلاس DC-10: سه موتورهٔ پهن پیکر کلاسیک

مک‌دانل داگلاس DC-10 یک هواپیمای جت مسافربری پهن‌پیکر (Wide-body) و سه‌موتوره (Trijet) است که توسط شرکت مک‌دانل داگلاس آمریکا طراحی و ساخته شد. این هواپیما در اواخر دهه ۱۹۶۰ به عنوان یک جت میان‌برد تا دوربرد با ظرفیت بالا، برای رقابت با بوئینگ ۷۴۷ در مسیرهایی که نیاز به حجم بالای مسافر اما نه لزوماً برد بسیار طولانی داشتند، توسعه یافت.

اگرچه DC-10 در طول عمر خود با سوانح و چالش‌های ایمنی متعددی روبرو شد که شهرت آن را تحت تأثیر قرار داد، اما به دلیل قابلیت اطمینان بالای موتورها و کارایی اقتصادی، در نهایت به یک هواپیمای باری بسیار موفق تبدیل شد و سال‌ها پس از بازنشستگی نسخه‌های مسافربری، نسخه‌های باری آن (مانند مدل‌های MD-10 و KC-10) همچنان در خدمت باقی ماندند.

🛠️ مشخصات فنی هواپیمای مک‌دانل داگلاس DC-10 (مدل رایج -30)

• نوع / کلاس: هواپیمای مسافربری پهن‌پیکر — سه‌موتوره (Trijet) میان‌برد تا دوربرد
• حداکثر سرعت کروز: حدود ۹۶۰ کیلومتر بر ساعت (۰٫۸۸ ماخ)
• برد پروازی: حدود ۷,۴۰۰ کیلومتر (مدل‌های دوربردتر مانند DC-10-30 تا ۱۰,۰۰۰ کیلومتر)
• سقف پرواز: حدود ۱۲,۸۰۰ متر (۴۲,۰۰۰ پا)
• ظرفیت مسافر: معمولاً ۲۵۰ تا ۳۸۰ نفر (بسته به چینش)
• تعداد موتور: ۳ عدد
• نوع موتور: General Electric CF6، Pratt & Whitney JT9D یا Rolls-Royce RB211 (توربوفن پرگذر)
• وزن خالی عملیاتی (OEW): حدود ۱۲۱,۰۰۰ کیلوگرم (مدل -30)
• حداکثر وزن برخاست (MTOW): تا ۲۵۹,۰۰۰ کیلوگرم (مدل -30)
• نخستین پرواز: ۲۹ آگوست ۱۹۷۰
• قیمت تقریبی (تاریخی/دست دوم):
  • **قیمت کاتالوگ (اوایل دهه ۱۹۸۰):** حدود ۷۰ تا ۹۰ میلیون دلار
  • **قیمت خرید (دست دوم و باری):** به دلیل عمر بالا، امروزه عمدتاً به عنوان هواپیمای باری ($\text{MD-10}$) و با قیمت‌های متغیر در بازار موجود است.
• کشور سازنده: ایالات متحده آمریکا

📐 طراحی و پیکربندی سه‌موتوره

طراحی DC-10 نمونهٔ کلاسیک از هواپیماهای سه‌موتورهٔ پهن‌پیکر آمریکایی است:

• پیکربندی سه‌موتوره: DC-10 دارای دو موتور زیر بال‌ها و یک موتور سومی است که در داخل ریشهٔ دم عمودی قرار گرفته است. برخلاف رقیبش L-1011، موتور سوم DC-10 دارای یک ورودی هوای مستقیم و ساده‌تر است.
• عرض بدنه: عرض بدنهٔ DC-10 برای نشستن ۹ صندلی در هر ردیف (3-3-3) طراحی شد، که آن را در کلاس پهن‌پیکرهای کوچک قرار می‌داد.
• درب بار: یکی از نقاط ضعف اولیهٔ DC-10، طراحی درب بار عقب آن بود که در فشار بالا دچار نقص شده و منجر به سوانح جدی در اوایل عمر عملیاتی هواپیما گردید. این نقص در نسخه‌های بعدی برطرف شد.
• MD-11: نسل بعدی و پیشرفته‌تر DC-10، هواپیمای MD-11 بود که با افزایش طول بدنه، به‌روزرسانی اویونیک و بالک‌های نوک بال عرضه شد.

⏳ تاریخچه و چالش‌های شهرت DC-10

DC-10 در طول دهه ۱۹۷۰ به سرعت در خطوط هوایی بزرگ جهان محبوب شد، اما با مشکلات جدی‌ای روبرو گردید:

• ورود به خدمت: این هواپیما در سال ۱۹۷۱ با خطوط هوایی آمریکن ایرلاینز و یونایتد ایرلاینز وارد خدمت شد و برای مدتی هواپیمای محبوب در آمریکا بود.
• سوانح اولیه: سوانح مرگبار ناشی از نقص در طراحی درب بار (مانند پرواز Turkish Airlines 981 در ۱۹۷۴) و سوانح ساختاری جدی (مانند پرواز American Airlines 191 در ۱۹۷۹) به شهرت این هواپیما آسیب جدی وارد کرد و باعث شد برای مدتی زمین‌گیر شود.
• اصلاحات و بازگشت: پس از اصلاحات اجباری گسترده توسط FAA (اداره هوانوردی فدرال)، DC-10 به خدمت بازگشت و در ادامهٔ عمر خود، آمار ایمنی بسیار خوبی از خود نشان داد.
• استقبال باری: به دلیل استحکام و قابلیت حمل بار زیاد، DC-10 به یکی از موفق‌ترین هواپیماهای باری تبدیل شد و بسیاری از نسخه‌های مسافربری آن در سال‌های اخیر به نسخهٔ باری تبدیل شدند.

💥 گزینه‌های موتور و تبدیل به تانکر سوخت‌رسان

یکی از نقاط قوت DC-10، انعطاف‌پذیری آن در انتخاب موتور بود:

• انتخاب موتورها: DC-10 برخلاف L-1011 (که منحصر به رولزرویس بود)، به مشتریان اجازه می‌داد بین موتورهای General Electric CF6 (محبوب‌ترین)، Pratt & Whitney JT9D، و حتی در موارد محدودی Rolls-Royce RB211 انتخاب کنند.
• تولد MD-10: در دهه‌های اخیر، بوئینگ (پس از خرید مک‌دانل داگلاس) برنامهٔ MD-10 را معرفی کرد که در واقع بهینه‌سازی DC-10 با نصب کابین خلبان شیشه‌ای MD-11 بود تا نیازی به مهندس پرواز نباشد.
• استفاده نظامی (KC-10): نیروی هوایی آمریکا از نسخه‌های نظامی DC-10 با نام KC-10 Extender به عنوان هواپیمای سوخت‌رسان و حمل و نقل دوربرد استفاده می‌کند که نشان‌دهندهٔ قابلیت‌های ساختاری و برد بالای آن است.

🇮🇷 DC-10 و حضور تاریخی آن در ایران

برخلاف رقیبش L-1011، هواپیمای DC-10 حضور تاریخی و مهمی در ناوگان شرکت ملی ایران، هما (ایران ایر)، داشت:

• حضور در ایران ایر: شرکت ایران ایر در دهه ۱۹۷۰ مدل‌های DC-10 را به عنوان بخشی از برنامهٔ توسعهٔ ناوگان خود برای پروازهای بین‌قاره‌ای سفارش داد و از آن استفاده کرد.
• بازنشستگی زودهنگام: به دلیل تحولات سیاسی در اواخر دهه ۱۹۷۰ و تحریم‌های متعاقب، عمر عملیاتی DC-10 در ناوگان ایران ایر کوتاه بود و این هواپیماها در سال‌های اولیهٔ انقلاب از خدمت خارج و یا به اپراتورهای دیگر فروخته شدند.
• اهمیت تاریخی: DC-10 در کنار بوئینگ‌های ۷۴۷ و هواپیماهای پهن‌پیکر ایرباس A300، بخشی از تلاش‌های ایران در دهه ۷۰ میلادی برای ایجاد یک ناوگان هوایی مدرن در سطح جهانی بود.

✔️ جمع‌بندی نهایی

مک‌دانل داگلاس DC-10 یک هواپیمای پهن‌پیکر سه‌موتورهٔ قوی است که با وجود چالش‌های ایمنی در دوران اولیه، در نهایت به یک پلتفرم موفق و بادوام تبدیل شد، به ویژه در نقش باری. میراث آن از طریق مدل‌های MD-11 و تانکر نظامی KC-10 ادامه یافت و نشان داد که چگونه یک هواپیما می‌تواند بر مشکلات اولیه غلبه کرده و به یک عضو اصلی در هوانوردی تجاری و نظامی تبدیل شود.